Orgel Sint-Pieter en Pauwelkerk

Oud, maar niet (meer) versleten: uniek orgel van 420 jaar oud klinkt straks weer zoals vroeger

Het orgel in de Sint-Pieter en Pauwelkerk heeft al een indrukwekkende geschiedenis achter de rug. Het werd in 1606 gebouwd door de Mechelse orgelbouwer Balthazar Rutgheerts. Over die eerste periode weten we vandaag nog maar weinig. Historisch onderzoek en onderzoek van de orgelkast en de pijpen geven ons wel steeds meer inzicht in hoe het oorspronkelijke instrument eruitzag en klonk.

Een orgel uit 1606

Het oorspronkelijke orgel had vermoedelijk één klavier en ongeveer twaalf registers. In de eeuwen daarna werd het verschillende keren aangepast. Zo breidde een onbekende orgelbouwer in de 18de eeuw het klankbereik uit. Mogelijk gebeurden toen ook werken aan de orgelkast.

Ook later bleef het instrument veranderen. Na grote werken aan de kerk (uitbreiding) medio de 19^de eeuw werd het orgel volledig uit elkaar gehaald en schoon gemaakt. Door het vele stof in de kerk was het op dat moment niet meer bespeelbaar.

Nieuwe orgels in een eeuwenoude kast

Een grote verandering volgde in 1901. Jean Baptist D’Hondt verbouwde toen het orgel naar een twee klavieren-instrument in de oude orgelkast. Daarbij herbruikte hij verschillende oudere onderdelen.

Een klein detail brengt die verbouwing vandaag verrassend dichtbij. Op een van de oude panelen staat in potlood ‘Maandag 22/4’ geschreven. Mogelijk verwijst dat naar maandag 22 april 1901, want die datum viel dat jaar inderdaad op een maandag.

In 1939 breidde Gerard D’Hondt opnieuw het orgel uit in de historische kast. Ook toen bleven pijpen uit 1606 behouden.

Grote verandering in 1959

De meest ingrijpende uitbreiding volgde in 1959. De oude orgelkast werd daarbij geïntegreerd in een veel groter geheel. Gelukkig werden verschillende historische onderdelen niet weggegooid en bleven de oude kast met decoratieve elementen en originele en historische pijpen bewaard!

Het orgel bleef daarna, op enkele kleinere aanpassingen na en het plaatsen van een cornet-register (1996) grotendeels in die toestand bestaan.

Terug naar het orgel van 1606

De voorbije jaren verkeerde het instrument in slechte staat. Daarom werd gekozen voor een bijzondere aanpak: niet het huidige orgel herstellen, maar het oorspronkelijke instrument uit 1606 zo goed mogelijk reconstrueren.

Dat kan omdat er na meer dan vier eeuwen nog verrassend veel historisch materiaal bestaat. Van het oorspronkelijke orgel zijn onder andere delen van de kast en pijpen van vijf registers bewaard gebleven. Ook verschillende decoratieve onderdelen krijgen opnieuw een plaats.

Verdwenen registers en technische onderdelen worden gereconstrueerd. Zelfs de oorspronkelijke toonhoogte keert terug. Die lag ruim een halve toon lager dan de toonhoogte die we vandaag gewoon zijn.

Zo krijgt het meer dan 400 jaar oude orgel opnieuw een samenhang die zo dicht mogelijk aansluit bij het instrument dat Balthazar Rutgheerts in 1606 bouwde.

Restauratie

Terwijl het orgel wordt gerestaureerd, maken we ook het hoogzaal klaar voor de terugkeer. Daarbij worden verschillende ingrepen uitgevoerd volgens het beheersplan van de toren. Constructies uit de jaren 1960 worden verwijderd, waardoor tussen de spitsbogen opnieuw een grote open ruimte ontstaat. Er komt een nieuwe vloer die het historische orgel kan dragen en de oude elektrische installatie maakt plaats voor nieuwe bedrading. Mogelijk krijgt ook de achterwand van de kerk een nieuwe schilderbeurt.

Deze werken moeten tegen maart 2027 klaar zijn. Tegen dan moet ook de restauratie van het Rutgeertsorgel in het atelier in Eupen afgerond zijn. Het orgel wordt daar eerst volledig opgebouwd. Daarna wordt het opnieuw uit elkaar gehaald, naar de kerk gebracht en op het hoogzaal opgebouwd.

De streefdatum voor de nieuwe inwijding is september 2027. De hoop is om dat bijzondere moment te koppelen aan een Musica Divina-concert van het Festival van Vlaanderen, dat jaarlijks in de kerk te gast is.

Een bijzonder instrument voor de toekomst

Na de restauratie krijgt het orgel opnieuw een rol tijdens vieringen, maar de mogelijkheden gaan verder. Het historische instrument kan gebruikt worden voor concerten en opnames met muziek die past bij zijn oorspronkelijke karakter.

Ook voor muziekonderwijs kan het bijzonder interessant worden. Leerlingen van muziekacademies en studenten van conservatoria krijgen zo de kans om muziek te ontdekken op een instrument dat hen meer dan vier eeuwen terugvoert in de tijd.